Müminlere Nidalar – M. Sadık Türkmen / 2026 Şubat / 159. Sayı
“Ey iman edenler! Size ‘Meclislerde yer açın!’ denildiği zaman, yer açın ki, Allah da size genişlik versin. Kalkın denildiği zaman hemen kalkın ki Allah, içinizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah, yaptıklarınızdan çok iyi haberdardır.” (Mücadele, 11)
Meclis adabı, İslam ahlakının önemli tezahürlerinden biridir. Rabbimiz yüce kitabında ehli kitap, putperest ve geçmiş dönem ümmetlerinin meclislerindeki bazı çirkin davranışları bize bildirmiş ve bu tür ahlaklardan bizi sakındırmıştır. Bir önceki ayette Yahudilerin meclislerde fısıldaşmaları, bazı ayetlerde münafıkların kurdukları tertipler bizlere bu noktada bazı bilgiler vermektedir. Tabi ki bunların en kötüsü Lut aleyhisselam’ın ümmetinin meclis ahlaksızlığıdır ki Müslüman için en kötü bir örnek olarak gözler önüne serilmiştir.
İnsanlar farklı karakterlerde yaratıldıkları için herkesin uyacağı kuralların bulunması kaçınılmazdır. Çünkü insanları sınırlayacak ölçüler olmazsa güçlü olan zayıf olanı ezer ve toplumda kargaşa ortamı hâkim olur. Böyle bir toplumun kurtuluşa ermesi ve fertleri arasında bir bütünlük sağlanması mümkün olmaz.
Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem zamanında insanlar, onun meclisinde ona yakın olmak için erken davranıyor ve meclisteki güzel yerleri seçiyorlardı. Öyle ki fazilette önde olan bazı sahabiler, geç kalmaları dolayısıyla ayakta kalıyor veya yer bulamıyordu. Ayet-i kerime bu duruma bir açıklık getirmiş ve önce gelenlerin haksızlığa uğramaması, geç gelenlerin de ayakta kalmaması veya meclisten istifade edemeden geri dönmemesi için müminleri irşat etmiştir.
Yine gerek Efendimiz sallallahu aleyhi vesellem döneminde, gerekse daha sonra gelecek idareci ve ilim ehli döneminde meclis adabıyla ilgili çok güzel bir konuya değinilmiştir: Meclisin idarecisine itaat. Bu, ümmet için sadece ilim meclisi için değil hayatın her alanında şeriatın emirlerine uyulması için önemli bir işarettir. Böylece İslam ümmeti daima hazır, itaatkâr ve vazifeye seri bir şekilde atılmak için yetiştirilmiş olur. Bugün Müslümanların ilim, davet, cihad ve Allah’ın emrine muvafık hareketi emreden her irşada hazır olmaları bu prensibi iyi bir şekilde anlamalarına bağlıdır.
İlim her Müslüman için farz olan bir durumdur. Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem Efendimize, Rabbimizin “‘Rabbim! İlmimi arttır.’ de.” (Taha, 114) emri ilmin ne kadar değerli olduğunu göstermesi açısından dikkat çekicidir. İslam’ın meclis adabı ve İslam ile ilgili olan tüm hakikatler ilim ehlinin gayretleriyle bilinmektedir. Bu durum ilim ehlini diğer tabakalardan üstün kılması için yeterli bir sebeptir.
Müfessirlerin Ayet-i Kerime İle İlgili Görüşleri
İmam Kurtubi rahimehullah der ki: Allah Teâlâ, Yahudilerin, Peygamberimizi onun hoşuna gitmeyen bir şekilde selamlamalarını ve onların bu durumunu yerdikten sonra Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’in meclis adabının güzelliğini beyan etti. Böylece onun meclisinde sıkışıklık olmasın. Müslümanlara da herkes Rasûlullah’ı görsün ve kelamını işitsin diye birbirlerine mecliste yer vererek şefkatli ve yumuşak davranmayı emretti.[1]
Abdulhamid Mahmud Tahmaz şöyle der: “Ey iman edenler! Size ‘Meclislerde yer açın’ denildiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin…” yani toplanma yerlerinde yer açın, bazınız diğerleri için biraz yer açsın. Allah da sizin arzuladığınız şekilde mekanınızı, rızkınızı, kabirlerinizi ve bunun haricinde genişlemesini istediğiniz her şeyi size genişletsin…
Hadisi şerifte İbn Ömer radıyallahu anh, Nebi sallallahu aleyhi ve sellem’den, bir kişinin oturduğu yerden kaldırılıp başkasının oraya oturmasını nehyettiğini, ancak herkesin oturması için toparlanıp yer açmayı tavsiye ettiğini rivayet etti. İbn Ömer, bir kişinin yerinden kalkıp kendisinin oraya oturmasını dahi hoş görmezdi.[2] Bu yasaklamanın nedeni öfkeye yol açacak bir durumda Müslümanın hakkını kısmayı engellemek ve sevgiyi gerçekleştiren tevazuya teşvik etmektir. Aynı zamanda insanların hepsi mübah şeylerde eşittir. Kim bir şeye önce ulaşırsa onda hak sahibi olur. Kimden de hak sahibi olduğu bir şey alınırsa gasp olur. Gasp ise haramdır.[3]
Muhammed Ratıb en-Nablusi der ki: Allah’ın genişletmesi çeşitli manalara gelir: Genişletin, Allah da sizin kabirlerinizi genişlesin. Kabir, yatanı için gözünün alabildiğince genişlesin ve cennet bahçelerinden birine dönüşsün. Veya Allah sizin kıyamet günündeki yerinizi genişletsin veya size dünya ve ahirette genişlik versin veya kalplerinizi genişletsin. Bu da Allah’ın, kulun kalbine belirmesiyle olur. Sen kardeşine mecliste yerini genişletirsen Allah da senin kalbine mutmainlik ve huzur vererek seni mükafatlandırır. Bu en büyük ilahi hediye olup bunu ancak tadan bilir. Allah tarafından indirilen bir huzur ile dolu olup itaat eden bir kalp ile sıkıntılı ve ters dönmüş bir kalp arasında ne kadar fark vardır! Bugün dünya sıkıntı üzerine sıkıntı yaşamaktadır. Çünkü insanlar, Allah’ın kullarına hizmet etmeyi ve onları kendi nefislerine tercih etmeyi bırakmış; kendi nefislerini, maslahatlarını ve şahıslarını öncelemişlerdir. Allah da onları kalpleri sıkan sertlik ve sıkıntıyla imtihan etmiştir. Eğer sen, kardeşini kendi nefsine tercih edersen Allah sanin kalbini saadet üzere açacak; onu nur, huzur ve ilahi tecellilerle dolduracaktır. Artık kalbin ilahi nurların ve tecellilerin kaynağı olacaktır…[4]
Molla Aliyyu’l-Kari şöyle der: Allah Teâlâ özellikle sizden, faydalı ilim ve salih ameli bir arada toplayan ilim sahiplerini derece olarak yükseltir. Çünkü ilim üstün derecesine rağmen ancak kendisini gerekli kılan şeylerle amel edilerek yüksek derecelere ulaştırır.[5]
İlmin Önemini Bildiren Bazı Hadis-i Şerifler:
Ebu Derda radiyallahu anh der ki: Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Alimin abide üstünlüğü on dördüncü gecesindeki ayın diğer yıldızlara üstünlüğü gibidir.”[6]
Ebu Hureyre radıyallahu anh Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Kim ilim elde etmek için bir yol tutarsa; Allah, bu yola girmesi vesilesiyle o kişiye cennet yolunu kolaylaştırır.”[7]
Enes radıyallahu anh’tan rivayet edildiğine göre Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdular: “Kim ilim talebi için çıkarsa geri dönünceye kadar Allah yolunda cihad eden kişi gibidir.”[8]
Meclis Adabı
Burada, mecliste oturmanın bazı adaplarına değineceğiz. Bu adaplar, ayeti kerimenin belirttiği çerçevede olacaktır. Çünkü oturma adabı oldukça geniş bir konudur.
Bir meclis, toplumun ortak değeridir. Cami, ilim meclisleri ve genel toplanma yerlerine ilk gelenler orada oturmaya daha evladır. Ancak başkalarının oturması için yer açılması gerekli olursa ilk gelenlerin onlara yer açması ve herkesin hayırdan istifade etmesi sağlanmalıdır. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem: “Kim, kendisinden önce kimsenin oturmadığı bir yeri kaparsa o kişi oraya daha fazla hak sahibidir.” buyurmuştur.
Bir yere oturan bir kişiyi oradan kaldırıp oraya oturmak uygun bir davranış değildir. Bu, kaldırılan kişinin kalbini kırabileceği gibi insanlar arasında kin oluşmasına vesile olur. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sizden kimse cuma günü Müslüman kardeşini oturduğu yerden kaldırıp da onun yerine oturmasın. Ancak “Yer açın” desin.”
Bir yerde oturan kişi yerini terk edip tekrar döner de orada başka birinin oturduğunu görürse duruma bakar. Eğer imamı veya alimi dinleyebileceği benzeri bir yer bulursa oraya oturur. Eğer daha uzakta bir yer bulursa bu durumda ilk oturduğu yere oturmaya daha fazla hak sahibidir.
Bir kişi, camide veya ilim meclisinde, kendisinden önce giden birine yer ayırttırırsa bunun bir mahsuru yoktur.
Ayeti Kerime İle İlgili Bir Mülahaza
İslam’ın adap bölümlerinden biri olan meclis adabı aslında hayatın her yönüne uygulanmalıdır. İslam adabının her şubesi Müslümanlar tarafından iyi öğrenilmeli ve yaşayan bir canlı gibi herkesin gözleri önünde olmalıdır. Yeni yetişen nesiller böyle bir ortamda, görerek adabı daha iyi kavrayacaklar ve onu tatbik etmekte zorlanmayacaklardır. Ayeti kerime bu konuda tüm Müslümanlara sorumluluk yüklerken ilim ehline ayrı bir yer vermiştir. İlim ehli İslam adabını hem yaşamalı hem de öğretmelidir. Böylece tüm toplum yükselme yolunda ilerleyecek hem dünyası hem de ahireti mamur olacaktır.
[1]. Kurtubi Tefsisiri, aynı ayetin tefsirinden
[2]. Buhari, 6270
[3]. Et-Tefsiru’l-Mevdui, aynı ayetin tefsirinden
[4]. Nablusi Tefsiri, aynı ayetin tefsirinden
[5]. Envaru’l-Kur’an ve Esraru’l-Furkan, aynı ayetin tefsirinden
[6]. Tirmizi, hn: 2682
[7]. Müslim
[8]. Tirmizi, hn: 2649
